Naim Fetaj, "Më lanë edhe pa këngë“, ShB „Beqir Musliu“ 2019
EPITAF PËR NJË KOHË
Më buzëqeshin ftohtë e më duan meit
Për birë të kavallit i shtinë dhe lumenjtë
Valle përmbi varre çdo ditë e çdo natë
As njerëz as hije as t' gjallë as lugat
Ah kjo stina e tyre
Shekulli i gjatë
*Në këtë aktualitet të vërshimit gjithnjë e më tepër të antivlerave kudo dhe gjithfarësh, ndjehesh i gëzuar të hasësh në ndonjë vlerë të mirëfilltë artistike. Fatbardhësisht, në këto rrethana, Naim Fetaj na vjen me librin e tij të ri "Më lanë edhe pa këngë“, libër ky me poezi që duhet lexuar me vëmendje dhe endje të veçantë. Libri i ri i Fetajt ështe një qasje etike përmes esteikës poetike ndaj realitetit të deformuar, devalvuar rëndë dhe tragjikisht nga ata (oligarkia politike)që zhveshën njeriun e këtij ambienti e të kësaj kohe nga çdo gjë, madje edhe nga vetë ajo që është ndër më sublimet siç është kënga. Megjithatë kënga e poetit, që është poezia, shkruhet guximshëm.
I gjithë libri i këtij poeti eshtë një mllef i revoltuar, revoltë që manifestohet përmes poezisë.
Naim Fetaj përmes librit të ri është në një farë mënyre një Llengston Hjus, i cili me anë të poezisë luftonte dukuritë e zeza të kohës. Hjuz porosiste poetin e kohës: "Këndoji këngët tua të errëta, frushkulluese“. Këtë e bën bukur edhe Naim Fetaj me një intuitë, përvojë, njohurie dhe ndjeshmëri të lartë artistike. Edhe pse lënda strukturohet përmes tre cikleve: “Kohë korbash troket“, " Mbi dënesjen tonë“ si dhe "Dhimbja pikon veç nga zemra“ , librin e karakterizon një unitet motivor, tematik e poetik. Ky unitet tematik shfaqet përmes variacioneve dhe ngjyrimeve të cilat i shquan një përjetim emocional shumë i thellë i autorit. Në librin "Më lanë pa këngë“ shpesh vërehen mbindërtime strukturore por edhe figurative nga sentencat proverbiale të oralitetit poullor, natyrisht gjithherë me një mëvetësi e mjeshtëri autoriale që të mahnit. Andaj në poezitë e këtij libri gjejme ngjarje, situata, fjalë e sentenca metaforike unikate që e bëjnë
këtë libër të veçantë.
I tërë libri është ndërtuar në formën elipsive me një dendësi premisash semantike të shoqëruara me një semiotikë të pasur. Në këto poezi shpesh gjejmë demonizëm, mallkime deri në ironi pezhorative, nga se të tilla cilësi kanë shkaktarët e këtyre situatave dhe ngjarjve që bëhen motiv në këtë libër. Por në këtë libër hasim edhe emotivitet, nostalgji, ndieshmëri , dhembje e pikëllim të autorit, sidomos në ciklin e fundit që është cikël përkushtimor kushtuar, të afërmëve, miqve, martirëve e luftëtarëve të lirisë së Kosovës, shumicën e të cilëve i kishte njohur personalisht autori.
Gjuha poetike në poezinë e këtij libri është e pasur e ndërtuar përmes rimave dhe një ritmi të bukuri tingëllor sa që disa poezi të duken si këngë andaj titulli i librit na del "Më lanë edhe pa këngë“ të cilat do lexohen me shumë kënaqësi estetike nga lexuesit dhe adhuruesit e poezisë së mirë.
* Le të jetë kjo vetëm një mbresë fillesatare, si përshëndetje, urim dhe falenderim për mikun tim poet Naim Fetaj për librin që më dhuroi!
( Naim Fetaj, “MË LANË EDHE PA KËNGË”, botoi Shtëpia Botuese “BEQIR MUSLIU”, Gjilan 2019, faqe 136, ISBN 978-9951-760-19-5 )
Në lirikën e sotme shqipe, Naim Fetaj hyn si një poet i spikatur, me vargun eksplicit (të qartë), dhe me porosi përmbajtjesore.
“Kompasi më la… e vetë e theva qafën/ Sot e atë ditë… s’e gjeta Itakën”, janë këto dy vargje të shkëputura nga poezia “AUTOBIOGRAFI”, faqe 125, që demonstrojnë opusin e tërësishëm poetik, që manifestohet si një autopsi për vetveten, nënën, atdheun dhe të tjerët. Kjo poezi është një radiogram, është një gjetje fatlume, është një mbushullim lirik përplot melankoli, një lirikë e larë kudo me lot, e çarë me gjëma e dënesje. Kjo që ka shkruar Naim Fetaj, është një poezi ku do të gjejmë lot e këngë përzierë si gotë me verë, mesazhe përmbajtjesore e porosi për jetën, mllef poetik e protestë intelektuale, po më shumë manifestohet si këngë epike të ngjizura në përmbledhjen më të re “MË LANË EDHE PA KËNGË”.
Pa dyshim këto krijime e vërtetojnë këtë konstatim, ndërsa poezitë i japin vlerë lirikës së sotme poetike, sidomos kur shkruan se “Iku dhe kjo verë/ Shiu edhe vjeshta/ Dergjen poetët mbi vargje/ Mbi vargje e vjersha”, poezia “REKUIEM PËR POETËT”, faqe 118. Me një fjalë, janë lirika artistike që e bëjnë autorin më të dalluar ndër poetët e dalluar, të cilët me përkushtim shkruajnë poezi që lexohen me pasion. Vargu i këtyre poezive është mjaftë i ngjeshur dhe ka një formë eliptike të rrëfimit[1].
VETË E ENDËM NATËN
Dhe ikte një ditë e vinte një tjetër
Nata më e thinjur nata më e vjetër
Kot murosëm gra… ndër ura e kala
Vetë e endëm natën
Me njëmijë hata
Që atëherë me fajin tonë e rritëm
…shitojmë natën e vajtojmë ditën
(Faqe 17.)
Jo vetëm aspekti eliptik, por në poezitë e librit ka një alegori e cila lidhet me mallkimet tona, për të cilat u zë peng bota dhe mbetën legjendë si robi për dhembjet tona. Në anën tjetër sikur kanë zbuluar një zakon të largët, sado i shëmtuar, por duket se gjeneza e dhunës lidhet me sakrifikimin e detyrueshëm që detyrueshëm binte vetëm mbi gratë?! Si duket kjo legjendë shekullore prej kohësh ka prekur gjëmat e dhembjeve tona, për të cilat as sot s’kemi guxim të hulumtojmë, nga frika se zbulohen veset e marrëzishme të gjinisë sunduese kundër asaj poshtërueses që mbetet gjithmonë e diskriminueshme.
Poeti Naim Fetaj, si rrallë kush poezinë e mbyllë me varg i cili jep mesazh të fuqishëm në njërën anë, kurse në anën tjetër, metaforën e lidh edhe tek një fjalë e vetme, tek një varg përtej të cilit nuk mund të vazhdohet, pasi ai në mënyrën më artistike, në formë hiperbolike e mbyll vertikalisht kuptimin e atij mesazh përmbajtjesor, me porosi të qartë, përmbledhës dhe po aq lirike. “Vjershat si po shkruhen nuk i do kush/ Poeti oborrtar mbet si qeni n’rrush”, poezia “KOHË E PAKOHË PËR POETËT”, faqe 19. Vërejtje kaq të drejtpërdrejt nuk kemi has gjëkundi, por e thënë në mënyrë lirike disi përpihet, megjithatë elita intelektuale duhet ta marrë si vërejtje serioze për të mos u skllavëruar nga interesi, për tu shndërruar pastaj në pronë të paluajtshme për oborrtarët, se “E zezë është vdekja… thuaj/ Kur vdes për së gjalli”, poezia “PËR VRASËSIN TIM”, faqe 22. Sille kah ta sillesh, lirika më të këndshme zor se mundemi me i gjetur, prandaj para se me hulumtuar është më mirë me pranuar se Naim Fetaj është poet i lindur, i cili më shumë se kushdo tjetër stërhollon mendimin artistik, padyshim një shembull i mirë në lirikën e sotme shqipe!
Këtë konstatim po e ilustrojmë me dy poezi përkushtimi, e para shprehë revoltë e mallkim ndërsa tjetra dhembje e miklim që manifestohet si metamorfozë për dhembjen që ka poeti për mikun e për vëllain, ky i fundit që i paska vdekur më i ri, prandaj e paska mbuluar vargun me kaq zi e me kaq shumë gjëma.
DHE IKTE NJË DITË
(Mikut tim… Enver Malokut)
Dhe ikte një ditë e vinte një tjetër
Vinte një thirrje a një vendim i vjetër
Thirrje kemi kthyer e thirrje kemi marrë
Po askund nuk shkruante:
Kemi për t’ju vrarë…
(Faqe 113.)
Në një motërzim tjetër tejet elegjiak, kushtuar të vëllait i cili i ka vdekur më i ri, përbëjnë jo vetëm gamen e tij prurëse, por edhe atë opusin e një krijuesi që ka sjellë sentencën e ndjeshmërisë, një metamorfozë e përjetimit real që e përshkruan deri në ekstazë dhembjen e cila manifestohet edhe gjatë leximit të kësaj poezie, qoftë si ndjeshmëri ose përjetim deri në shkallë flijimi.
TË MOS VDISJE TI
(vëllait tim Agimit)
Nuk vendosi unë… por po të them diçka
Vdekjen do ta kisha marrë
Rreth qafe në krah
Dhe me gjithë vdekjen isha mbytë në Bunë
Vetëm të mos vdisje ti… më i ri se unë
(Faqe 115.)
Të tjera lirika merren me ironizime sarkastike, veçmas kur atakon verbin politik, por autori përsëri mbetet po aq lirik, i veçantë dhe mjaftë dallues: “Diellin në gji e ruaj me drojë/ Këngën as ujin… kush s’i bëka tojë”, poezia “SI URTI”, faqe 9. Ne e dimë se jeta është sfidë, prandaj disa nga lirikat paraqesin dhembjen si sfidë artistike të poetit ku “Rrathët modern s’i dinte Aligeri/ Të vdesësh për së gjalli… qenka më ferr se ferri”, poezia “DY FJALË SHQIP PËR FERRIN”, faqe 27.
Derisa flijimi për kauzën është virtyt, këto vlera janë virtyte të vlefshme deri në shkallë flijimi. Të mos hamendemi kur nuk dallojmë se kush ka insistuar më shumë për tu flijuar, heroi në luftë për idealin e tij patriotik, apo poeti me përkushtimin e tij kaq lirik, kaq njerëzor, kaq human dhe kaq artistik, e në të njëjtën kohë vargjet kanë një ritmikë, kanë një tingëllimë, kanë një ringjallje, me një fjalë lirika poetike që jetojnë e përjetohen mirë. “Duan të vdesin në këmbë se i këputi malli/ Po vdesin për qyqe/ Po vdesin për së gjalli”, poezia “VALLTARËT E VDEKJES”, faqe 105.
Në anën tjetër vargjet janë me një muzikalitet sikur të ishin këngë, gjithsesi vargu kudo e kahdo në mënyrë hipotetike mbyllet me një mesazh të fuqishëm artistik. Kjo ritmikë e ky muzikalitet të bënë me përjetime mbresëlënëse edhe pasi libri të jetë përfunduar, edhe atëherë kur mbyllen kapakët e tij, në formë imagjinate disa poezi do të sillen vërdallë, ndjenja që përjetohen edhe nëpër ditë të tjera, edhe nëpër natën e errët, sepse struktura e vargut dhe forma shprehëse kanë një kompozicion artistik që secilin e bënë për t’i mbajtur në mend edhe përtej një leximi të rëndomtë, edhe përtej një shfletimi të kujdesshëm, sidomos në tipin e vargjeve: “Në kafen time desh u mbyt një flutur/ Si këngë e vetme dënesja ime e bukur”, poezia “NË NJË QYTET TË HUAJ”, faqe 99.
Poezi kaq koncize moti s’kam lexuar. Nëpër vargje e strofa sikur bashkëdyzohet dhembja dhe qëndresa në një metaforë të vetme, më duket sikur përgjëron me realitetin jetësor të vet poetit në këto rrjedha jetësore. Si përkushtime sado që duken se poeti shkruan për lavdinë e heroit, ai mesazhin e tij e lidh sikur të kishte ngjizje me fatin e një populli të tërë, por në nënvetëdije lidhet drejtpërdrejt me fatin e intelektualit i cili më shumë se kurrë më parë, sot është i përbuzur, t’huajzuar, injoruar e nënçmuar. Natyrisht edhe vet poeti ka kaluar nëpër kohë të rënda, të cilat si duket i paskan dhënë eksperiencë për ta regjistruar dhembjen kaq dendur kaq dhembshëm: “Sytë na bëjnë xixa se dita s’është e bardhë/ Era dhé na vjen e shkruhemi për të gjallë/ Kemi hequr shumë… e jemi duke hequr/ Mizat i ndoqëm a vetë po brejmë hekur”, poezia “…E SHKRUHEMI PËR TË GJALLË”, faqe 103.
Nëpër poezitë lirike, autori është pranverë me lule, është liria e atdheut është ardhmëria e tij. Nuanca të tilla poetike e artistike, ka me bollëk, por aspekti estetik kudo në secilën strofë dhe në secilin varg është pjesë dominante e strukturës artistike, që llogaritet niveli më i lart kulturor i këtij poeti. E ne, qartë mund të shprehemi se ky është Naim Fetaj, poet nga Dukagjini, i cili në poezi ka inkorporuar tërë mençurin proverbiale të së folmes së zonës, me specifika karakteristike të cilat e bëjnë të dalluar dhe mjeshtër në thyerjen e vargut, për të përçuar mesazhit në mënyrë sa ma artistike. “Mbi Bjeshkën e Strellcit… është një gur që flet/ Po gjuhën kush s’ia di… tash e njëmijë vjet// Po një gjë …nuk e ditën kurrë/ Ishte aty guri… a gjaku u bë gur/ /Ndaj rrinë përmbi të/ Zogj a ndonjë flutur/ / Në mjegull rri çdo gjë… pos emrit të bukur”, poezia “GURI I NUSËS…”, faqe 92-93.
Ndonëse nëpër poezi shihet një dhembje e skajshme, duket se poeti nuk ndjehet vet rehat dhe as i lumturuar në kohën kur rrethohet nga veprime të cilat lëndojnë sedrën e intelektualit dhe të qytetarit që jeton në Kosovë, për të cilët frikësohet se do të mbetën “Metaforë e vrarë poetësh/ Në këngë e poezi”, pasi edhe shtresa e intelektuale “Si një lot qepallave mbete/ Lot i ngrirë ndër sy”, vargje që kanë të bëjnë me fatin e Çamërisë, faqe 86.
Megjithatë poezitë kushtuar heronjve, pjesëve të atdheut dhe familjarëve, ose ato të tjerat që shprehin mall, brendapërbrenda kanë dhembje, sikurse edhe përkushtimet dhe heroizma të tjerë mbulohen me sintagmën e “metaforës së dhembjes”, përkatësisht është shndërruar dhembja si metaforë poetike e cila është trajtuar mirë, dendur dhe me korrektësi, pasi siç thotë një varg i poetit na është bërë jeta “Sa pak gëzim… e sa shumë festa”, sepse ”Nata lahet n’gjak… e territ nxi/ Ti Nëntori im… sërish kuq e zi”, poezia “NËNTORI I TRETË”, faqe 85, që dëshmon përpjekjen dhe sakrificën e tërësisë për identitet etnik nacional dhe shtetëror. E kjo dhembje është kudo, preket e përjetohet në forma të shumta, ndërsa dalldisja e aty-këtushme pas lirikave e dashuriçkave është një element i moçëm në poezinë shqipe, që brenda librit është deficit i theksuar, por ato që janë, duken si poezi me interpretim të posaçëm.
E KAM SHKRUAR DIKUND
Dhe vinin vashat e më thonin
A… ti na shkruan vjersha
Një vashë doja unë e ma mori vjeshta
U bë nuse
Pa ditë e pa pritë
(Qiellin me klithma e kam qarë atë ditë)
E kam parë si ëndërr edhe për ditë
Dhe ikën dyzet e sa vjet
Vaji i saj një katund e vret
(Faqe 37.)
Këto lirika mjaftë specifike edhe për kah motivi duken sikur të ishin vello nusërie, vaji i saj që një katund paska vra e shituar, por gjëma e dënesja e saj shkoi mbi re, dhe sikurse velloja e saj që valëvitej nga era e puhiza, dukej sikur po notonte mbi valë e tallaze deti, atëherë kur i afroheshin bregut i cili qetëson zemrat, në anën tjetër krejt në mënyrë magjepse e ka shndërruar metaforën lirike në valë-valë harmonike, kurse gjatë leximit këto lirika shpalosin, përkatësisht zbulojnë edhe vlera të tjera artistike që janë përpunuar me kujdes.
Në qasjen e tij kritike, poeti Sinan Sadiku, ka vërejtur se në poezitë e librit “janë kombinuar natyrshëm, në harmoni të plotë ana semantike me anën figurative dhe muzikore të poezisë, gjithnjë duke e shfaqur shpirtin e pasur të autorit, një shpirt artisti, i zgjuar, autokton, i ushqyer dhe rritur në ambientin shqiptar me këngë, legjenda, balada, vaje, thënie të mençura… pa e përjashtuar aspak edhe letërsinë e shkruar, muzikën dhe artin në përgjithësi”[2].
Nga ky konstatim duket se poeti Naim Fetaj, si gjithë poetët tjerë ka mision, e ai mision është arti, ndërsa arti jeton më gjatë se prodhuesi i tij, prandaj edhe fjala artistike duhet të jetoj po aq sa arti, ndërsa fjalë artistike e varg artistik pa të vërteta nuk ka, të gjitha këto elemente i gjejmë si ngjizje në lirikat e këtij libri.
1.
As nuk ishte dritë as kishte rënë terri
Rreth qafës me dhimbjen
Përbirohej tmerri
Mbi shpatulla na ranë e na e gërditën jetën
Të sëmurit u lodhën… duke pritur vdekjen
Disa i shituan… mes rrugës mbetën
Të lodhurit u sëmurën duke nëmur veten
Edhe atëherë kur shpërthen për realitetin që jetojmë, që për fat të keq është bërë i zymtë dhe pa perspektivë, përsëri ka optimizëm, përsëri ka lirizëm poetik e magjik. Këto qe themi ne janë preokupime poetike që nuk përfaqësojnë vetëm vlerë artistike, por e thonë një të vërtetë tragjike me realizmin e së mundshmes që përshkruhet në poezi të këtij motivi. Poeti vlerën e konsideron art, ndërsa veprimet e shëmtuara bien ndesh me konceptin e tij artistik, janë këto disa arsye pse ai detyrohet të protestojë, për të shprehur pakënaqësinë e cila është revoltë e një poeti që ka kuraje për ta thënë mendimin e tij, ashtu drejtpërdrejt dhe pa ndonjë ekuivokë.
2.
Disa pa duar disa tjerë pa këmbë
Disave u ranë dhëmbët diku nëpër këngë
Mbi gjak e eshtra disa bënë pallate
Vdekjes i ranë në dorë disa… pikën prej shtatë kate
Me hile i nisën dhe këngët për dëshmorët
Shtyhen me bjeshkët
Për një bukë skamnorët
Kjo mënyra semantike e po aq sentimentale është shoqëruar përplot me revoltë, është qasjes specifike ndaj ndjeshmërisë, ndaj pakujdesisë qytetare, si të themi një metabolizëm artistik që shpreh karakterin njerëzor, intelektual dhe qytetar të vet poetit. Andaj këtë poezi e mbyll me vargjet:
3.
Veç kripa s’na duhet tash e s’di sa mot
Bukë e këngë e faqe
I ulim me lot
(Poezia: “SI ËNDËRR E THEM PO ËNDËRR S’ISHTE”, faqe 25.)
Poeti Naim Fetaj, duke jetuar në një vend dhe ambient krejt ndryshe karshi realitetit në atdheun e tij, disa aspekte lirike sikur i ka kompozuar me metodat moderne “3D”, edhe shpërthimet, edhe mllefi por edhe kritikat e ashpra interpretohen në disa mundësi, në shumë mënyra, po me më shumë fytyra, që për fat të mirë i ka shprehur me varg artistik, andaj ashtu siç pranohen të gjitha artet e bukura, edhe fjala artistike pranohet më kollaj, për më shumë kur bëhet fjalë për lirika përmbajtjesore që janë sistemuar si një lloj kronike artistike në një kohë rrëmujë e mjaftë traumatike.
Dreqi e mori botën
E unë në mes
Me njëmijë dreqen linda
Me dymijë po vdes
Dhe ende i them të birit
e dreqit vetë… mirëmëngjes
(Poezia: “KUKAMË”, faqe 33.)
Ose…
Kanë ikur përrallat… ikën edhe këngët
Prej tmerrit i shtrëngojmë dhëmbët
(Buzëqeshjen tonë dhe gazin)
I futëm n’parantezë
Dhëmbë e nofulla i kemi protezë
…për faqe të zezë
(Poezia: “PËR FAQE TË ZEZË”, faqe 34.)
Siç e kemi theksuar edhe në pjesën e fillimit, Naim Fetaj, dallon nga poetët tjerë, për vargun e thyer, për mendimin metaforik dhe shprehjen artistike që ka, po sidomos për gjuhën elokuente që mjeshtërisht e ekzaktësisht e ka inkorporuar nëpër tekstin e poezive.
Më duket si askush tjetër, ky poet e laton mendimin e vet, nuk bjerr kohën dhe nuk shkruan atë që mendon, por e matë dhe mendon mirë atë që shkruan, për të përçuar në mënyrë besnike e mjaftë metaforike mendimin dhe porosinë që ai dëshiron. Ja disa metafora të arritshme e me porosi të fuqishme: “Këngën as ujin… kush si bëri tojë”; “Gaz u bëra para botës/ Gjithë jetën me bythën jashtë”; “E zezë është vdekja… thuaj/ Kur vdes për së gjalli”; “Dielli përherë i lindur është/ Po terri i bie veç marrëzisë sonë”; “Trimat i lash vetëm/ Rrenës duke i kënduar”; “Qentë…, kur bien n’qytet/ Qençe i pshurrin lulet”; “Tash e sa vjet kërkojmë shpëtimin/ A i vrasim gjelat kur ndjellin agimin”; “S’ka pula as zogëza as këngë s’ka përmbas/ Kah cungu i vdekjes… hijes i shkon pas…”; “Një këngë e zezë më sillet mbi kry/ Si polifoni/ Hajde vëlla hajde… armiku im i zi”; “Po kënga ku mbet/ Historinë kurrë s’e shkruam vetë”; “Gogësimë në veri… tërmet në jug/ Hijet e urës vjellin vrer e tug’/ Hija e Evropës mbi Ibër si murg”; “Dhe pëllumbat i vranë…/ Sërish n’gjuhë të nënës/ Ndjellin veç hatanë…”; “Disa as ujin nuk e kanë pirë/ Se u mësuan qençe… duke lëpirë”; “Vajtonim ne e vajtonin lista/ Një det hej e mbuluan plisat”; “Ju nuk zgjoheni më/ Ne vdiqëm për së gjalli”; “Do i blenë… do i tutën… do i vranë/ Liri i thënçin… belbëzuan disa”; “Në kafen time desh u mbyt një flutur/ Si këngë e vetme dënesja ime e bukur”; “Mjegulla bie mbi net/ As dera s’shihet ku mbet”; “Kemi hequr shumë… e jemi duke hequr/ Mizat i ndoqëm a vetë po brejmë hekur”; “Po një gjëmë që të djeg më zi se zjarri/ Është kur Nëna t’vajton për së gjalli”, janë vetëm disa nga metaforat e shumta që shkëlqejnë ndryshëm e thyeshëm nëpër këtë mozaik lirikash eksplicite (të qarta).
Për të mos krijuar një pamje tjetër të këtij vështrimi kritik, mund të pajtohem me konstatimin e të tjerëve se lirika e Naim Fetajt, ka një pamje kristalore të cilën, ta sillesh kah ta sillesh, rrezaton shkëlqim që përjetohet mirë, prandaj për figurshmërinë eliptike, të përpunuara me kaq kujdes, poeti e ka përcjell besnikërinë artistike si mesazhe kuptimplota dhe me porosi specifike, e kthyer në një përmbajtje të gjerë kuptimore.
PAS LUFTE
Zërin e zogjve e vodhëm atëbotë
E i thamë diellit nuk duam lot
Nuk duam plumba… nuk duam prita
Pas lufte pastaj krisi zezëdita
Edhe zogjtë e malit i shitoi shita
Ku të errte nata
Nuk të zbardhte dita
Mbeti dhe kënga
Këmishë mbi njëmijë thika…
(Faqe 5.)
Natyrisht, poezia e Naim Fetajt, është e ndikuar nga zhvillimet që ndodhin në hapësirën që e shoqëron dhe rrethon autorin, ose ato zhvillime janë indikacione për t’ia ngjallur emocionet krijuese, prandaj vlen për ti kritikuar ose për ti ironizuar, edhe kështu përmes poezisë. E ky verb parasëgjithash ka një vlerë artistike për të komunikuar më mirë me lexuesin dhe shoqërinë në përgjithësi. E gjithë poezia e këtij libri është art më vete kurse syzhetë dhe hijet e figurave artistike herë bëhen heronj e herë vrasës të heronjve, jo vetëm kaq por vrasës të së tashmes, të nesërmes dhe ardhmërisë, fenomen ky i cili luftohet edhe përmes kësaj mënyre artistike!
LETËR PA ADRESË…
Ti i vrave zogjtë… ti e vrave verën
Ti më flet për mollët… ti e tremb pranverën
Ti e ndale stinën… ti ma ndale frymën
Ti më flet për erën… ti ma shpove shpinën
Ti më flet për etjen… ti këndon mbi krua
Tash e njëzet vjet… ti po më vret mua
Ti më flet… më flet… ti më flet pa nda
E qielli lotët i këput pa pra…
(Hossana baraba…)
O vëlla… o i jemi vëlla…
(Faqe 53.)
Naim Fetaj, tashmë një poet i konsoliduar e ka të qartë misionin, vullneti nuk i mungon, prandaj lexuesi, sigurisht bashkë me ta edhe unë, presim nga Ai, shoqërisë sonë për ti dhuruar edhe libra të tjerë, të kësaj natyre e të këtij niveli. Sukses Naim be Fetaj!…
St. Gallen, 05.09.2019.
____________
[1] SinanSadiku: “Shpërfaqja e pakënaqësisë përmes shprehjes eliptike përplot muzikalitet”, Dardanë, 05 gusht 2019.
[2] SinanSadiku: “Shpërfaqja e pakënaqësisë përmes shprehjes eliptike përplot muzikalitet”, Dardanë, 05 gusht 2019.
Shkruan: Sinan SADIKU
SHPËRFAQJA E PAKËNAQËSISË PËRMES SHPREHJES ELIPTIKE PËRPLOT MUZIKALITET
( Qasje librit më të ri të poetit Naim Fetajt, "Më lanë edhe pa këngë", edituar nga Shtëpia botuese "Beqir Musliu", Gjilan )
Poezitë e Naim Fetajt në përgjithësi dhe këto të librit më të ri të tij, “Më lanë edhe pa këngë” , në veçanti, e dëshmojnë teorinë që thotë, arti buron nga dhembja. Dhembja është ndjenja e cila i përshkon thuajse të gjitha poezitë e librit në fjalë, qofshin ato kushtuar vendlindjes, nënës, të dashurës, Kosovës, Çamërisë, atdheut në përgjithësi, vëllait të vdekur, miqve që nuk janë më, dëshmorëve...
Naim Fetaj është poet i pakënaqur me realitetin, madje skajshmërisht i pakënaqur, është një shpirt kritik i cili pa hezitimin më të vogël, me sinqeritet të plotë e shkruan atë që ia thonë zemra dhe mendja, e shkruan jo dosido , por bukur, shkurt, me rima nganjëherë të mrekullueshme, me figura që të befasojnë. Në krijimtarinë e tij, veçmas në librin më të ri të cilin e kam në dorë, janë kombinuar natyrshëm, në harmoni të plotë ana semantike me anën figurative dhe muzikore të poezisë, gjithnjë duke e shfaqur shpirtin e pasur të autorit, një shpirt artisti, i zgjuar, autokton, i ushqyer dhe rritur në ambientin shqiptar me këngë, legjenda, balada, vaje, thënie të mençura... pa e përjashtuar aspak edhe letërsinë e shkruar, muzikën dhe artin në përgjithësi. Sa i përket pakënaqësisë me realitetin, shpirtit kritik, guximit për ta thënë atë, sinqeritetit , madje, madje edhe temperamentit Fetaj na e përkujton Migjenin, të cilit në disa aspekte edhe ia kalon, veçmas në rastet kur përdorë fjalë “të vrazhdëta” për ta shprehur realitetin e vrazhdët.
Fetaj është poet krejtësisht i veçantë. Të veçantë e bëjnë disa veti që e karakterizojnë poezinë e tij. Pjesa dërmuese e poezive të librit që e kemi në dorë, sikurse edhe të librit të mëparshëm “Vezullimë thinjash”, janë të shkurta me figura të ngjeshura eliptike, të cilat nganjëherë na i përkujtojnë fjalët e urta, sentencat që rrezatojnë mençuri. Kjo gjuhë eliptike, me figura të ngjeshura vjen me plot muzikalitet, falë rimave interesante, të cilat të lidhura me figurën, japin kuptime, përshkruajnë realitete të zymta, të cilat si art janë në nivel dhe e kënaqin shijen tonë estetike. Dihet figurat emërtohen, klasifikohen për ta analizuar dhe shpjeguar artin, ndërsa në vepër ato janë pjesë e një tërësie. Nëse do të duhej ta gjenim figurën që e karakterizon poezinë e Fetajt ajo është ironia e cila shpesh kalon në sarkazëm.
Poezitë e librit “Më lanë edhe pa këngë” janë të sistemuara në tri cikle: “Kohë korbash troket”, “Mbi dënesjen tonë” dhe “Dhembja pikon veç nga zemra”. Autori përmes vargjeve poetike e shpreh pakënaqësinë, zhgënjimin me proceset, rrjedhat dhe zhvillimet nëpër të cilat kaloi Kosova e lirë gjatë dy dekadave të fundit, zhvillime këto të cilat shkuan në një kahje tjetër, jo rrallë krejtësisht të kundërt nga ajo që kishim synuar dhe pritur. Ndodhën deformime, stërkeqje të atyre përmasave që askush s`e kishte pritur e as besuar se do të ndodhnin. U harruan idealet dhe filloi vrapi pas pushtetit pas pasurimit pa zgjedhur mjete, pa e kursyer as jetën e njerëzve, duke i përfshirë edhe veprimtarët dhe bashkëveprimtarët.
Nuk duam plumba ...nuk duam prita
Pas lufte pastaj krisi zezëdita
Edhe zogjtë e malit i shitoi shita
Shkruan autori që në poezinë e parë të librit, të titulluar “Pas lufte”. Dhe vazhdon në Poezinë “Vet e endëm natën”:
Kot murosëm gra… ndër ura e kala
Vetë e endëm natën
Me njëmijë hata
Në poezinë tjetër të titulluar “Si ëndërr e them po ëndërr s`ishte” i gjejmë vargjet:
Me hile i nisën dhe këngët për dëshmorët
Shtyhen me bjeshkën
Për një bukë skamnorët
Veç kripa s’na duhet tash e s’di sa mot
Bukë e këngë e faqe
I ulim me lot
Vargje që e përshkruajnë bukur realitetin e zymtë gjejmë edhe në shumë poezi të tjera, por unë do t`i citoj disa më karakteristike.
Te poezi a “Fushës s`i ngeli gjë tjetër”
Brejnë gjithçka dhe dërrasat e varrit
Opingat e plakut dhe unakët e zjarrit
I thanë edhe lisat uh lisat e malit
Poezia “Gjakimi” i ka vetëm dy vargje
Tash e sa vjet kërkojmë shpëtimin
A i vrasim gjelat kur ndjellin agimin
Si të shprehen më bukur veprimet tona absurde, paradokset që vështirë e ka t`i shpjegojë mendja njerëzore e të mos flasim për t`i arsyetuar.
Të ngjashme janë edhe vargjet:
Ti… liria ime… më ndjek hap më hap
Më vrave e më vret… të vdekur më do prapë
Të shkëputura nga poezia “Rekuiem për lirinë”.
Ku ka me keq se kur të vret liria, kur ajo të do të vdekur?!
Ku ka me keq se kur të vret liria, kur ajo të do të vdekur?!
Edhe pse poezitë e librit “Më lanë edhe pa këngë” i përshkon ndjenja e pakënaqësisë, e zhgënjimit, e mospajtimit të thellë me realitetin e zymtë, ato si art janë krijesa të bukura, të lezetshme dhe si të tilla shkaktojnë kënaqësi estetike dhe lexohen me një frymë. Po të kishim një kritikë letrare të cilës i besojnë lexuesit dhe ndonjë revistë apo medium tjetër e cila do ta publikonte kritikën e tillë. Pra po t`i kishim mjetet dhe metodat e afirmimit dhe popullarizimit të artit letrar, në këtë rast të poezisë, nuk do ta kishim vështirë që librit në fjalë t`ia gjenim lexuesin. Jam i bindur se kushdo që e lexon këtë libër, e kam fjalën për dashamirët e letërsisë, do t`ua sugjerojë për ta lexuar edhe miqve të vet.
Dardanë, 05 gusht 2019
 |
| Poeti Naim Fetaj |
DOSJA PA NUMËR
Binin zogj si breshër nga qielli
Me breshëri plumbash të çarë në mes
Mjegulla solli vdekjën e burrat ranë te lumi
Aty e mbrapa... kush s'ka pa mëngjes...
Vajin e fëmijëve e kanë përkundur lisat
Gjak e tambël kur pinin nëpër terr
Për gra e vasha as Zoti nuk dinte
Se ishte terrinë... tymnajë si nëpër ferr...
Prej fshati në fshat
Me zorrrë nëpër kēmbē
Dhe t'vdekurit vinin pas
Me shpirt ndër dhëmb
Mallkonin plakat...
Breg rruge sy si gaca
Do të çelet qiella thoshin...
Po larg ishte Bllaca...
Vështrim nga shkrimtari Mehmet Rrema
Pa marrë për sipër të bëj analizën e kësaj poesie të mbrekullueshme të poetit Naim Fetaj pasi atë mund ta bëjnë siç duhet specislistët e kritikës dhe estetikës letrare, unë po hedh një vështrim të shkurtër në këtë poezi.
"Binin zogjtë si breshër nga qielli"
Poeti shikon se tokës po i kanoset një diçka e tmerrëshme që kurrë ndonjëherë nuk është parë e dëgjuar. Nëse nisemi nga librat e shenjta është një paralajmërim se po vjen fundi i botës. Ndoshta vetë Perëndia është lodhur me bëmat e njerëzimit dhe paska vendosur të na dërgoi mesazhin e fundit.
Por shpejt poeti na e heq atë pakuptueshmëri tonën dhe na sqaron se kjo nuk është një paralajmprim i Perëndisë, se do të përmbysur botën, por është dora mizore, dora gjakatare e njeriut barbar, paisur me mjetet më moderne të shfarosjes së gjithësisë, që po kërkon ta bëjë atë, prandaj ai na thotë se këto zogj që bien si breshër nga qielli "Me breshëri plumbash çarë në mes". Ja pra që kjo kataklizëm ardhka jo nga Perëndia, se ajo qendron e bën sehirë, por vjen nga njeriu, nga njeriu i lig, njeriu mizor, njeriiu i paisur me egërsinë më të lartë dhe është i gatshëm të djegi tokë e qiell, të zhduki shernd e njerëz për egon e tij.
"Mjergulla solli vdekjen e burrat ranë tek lumi"
Ky njeri gjakatar,fis me felinët dhe uqërit, përdor hrtë dredhitë e sofistikuara, herë armatimet çfarosëse, por gjithmonë parapëlqen që krimet e tij çfarosëse t'i realizojë në fshehtësi, në mjergull, sepse don që para botës nesër të shitet si viktimë, prandaj edhe kërkon t'i fshehë duke i hedhur burrat tek lumi. Sepse shpreson se lumi do të fshehë krimet monstruoze.
Tragjedia qe aq apokaliptike, në atë udhëtim sa me të drejtë poeti Fetaj thotë se "Aty e mbrapa kush nuk pa mëngjesin".
Dhe udhëtimi vazhdon mes sakrificave të pa imagjinurshme të pa kapëshme nga subkoshjenca njerëzore, por ja që ndodh. Në atë udhëtim ku nuk i duket fillimi, po aq më pak i duket fundi, janë breza që udhëtojnë.
"Vajin e fëmijëve e përkundin lisat".
Kujt mund t'i ankohen, nga kush mund të kërkojnë ndihmë, sepse në atë udhtim ferri të gjithë kanë nevojë për ndihmë. Lisat,marrin forcën personifikuese, marrin rolin e nënës dhe përkundin, po çfarë përkundin, përkundin vajin e fëmijëve, të cilën e përcjellin degë më degë e ky vaji merr formën ushtimës, të jehonës që të arrij domosdo në ndonjë vesh i cili ende mund të ketë mbetur hapur dhe të thërrasë aq sa ta dëgjoi vrtë qielli, se fëmijët po pijnë qumësht përziet me gjak. Ky ushqim i pa zakontë që vazhdon në terrin e kohës, në terrin që nuk i shikohet ende fundi sepse "Për gra e vasha as Zoti nuk e ndali".
Sepse edhe vetë Zoti me sa duket është bashkuar jo me të pafuqishmit siç predikojnë klerikët, por është bashkuar me kriminelët, për të mos ua hequr terrin, për të mos ua lehtësuar vuajtjet këtyre grave e vajzave që u duhet , me forcë titanike të mund të përballojnë këto sfida mbinjetëzore.
U duhen shumë sakrifica sepse Zoti nuk e ndal terrin, nuk do të sjellë mëngjesin, përkundrazi e shtyn sa më larg.
Ky udhëtim biblik i paraqitur me mjeshtëri të pa krahasueshme nga poeti Naim Fetaj, është udhëtim i shqiptarëve të shpërngulur dhunshëm nga shtëpitë e trojet e tyre, një shpërngulje genocidale,që rrallë ndonjë popull e ka provuar.
Figurat e shumëta që poeti përdor, dhe i përdor me shumë saktësi dhe elegancë, nuk janë kursese atrificiale, të gjetura me mundim, jo, ata janë një brum i fermentuar në mënyrë natyrale, në shpirtin e poetit ashtu si në shpirtin e gjithë popullit heroik të Kosovës dardane, e cika prej shekujsh vuajti këtë dhunë barbare serbe dhe nga përvoja dhe jeta e tij. Ata vijnë tek lexuesi duke shkaktuar emocione të jashtëzakonëshme, që mbeten thellë në mendjen e zemrën e tij,dhe e shoqërojnë sikur të kishte përjetuar të njëjtën gjë si vetë personazhet.
"Nga fshati në fshat
Me zorrë nëpër këmbë"
Tragjikja këtu është ndërthurur në mëmyrë harmonike me të madhërishmen . Njerëz të cilët udhëtojnë nga fshati në fshat, po nuk dihet se ku ka filluar ky udhëtim biblik,nuk dihet edhe ku do të përfundoi, se fshatrat janë të lidhur me njëri tjetrin si tespijet në fijen e perit. Ec ky karvan mitologjik, ec e nuk ndalet, por nuk është një ecje e zakonëshme, nuk është një dhetitje në nstyrë, një piknik. Është një udhëtim tragjik, se personazhet janë të plagosur rëndë. Janë të plagosur në trup, po edhe në shpirtë. Ata duhet të ecin e ta përballojnë këtë udhëtim tragjik duke ecur me zorrë nëpër këmbë.
Po kaq tragjike është edhe ajo që ndodh në vargjet pasues:
"Dhe të vdekurit vijnë nga pas
Me shpirtë nëpër dhëmbë"
Pra në këtë udhëtim tragjik të gjallët shoqërohen me të vdekuritqë edhe ata bëjnë një përpjekje titanike duke ecur me shpirtë nëpër dhëmbë, për t'ju larguar. Tamam si në legjendë kur Kostandini ngrihet nga varri për të shoqëruar e kthyer motrën në shtëpi, ashtu siç i pat premtuar, por këtu, të vdekurit shoqërojnë të gjallë gjysëm të vdekur që largohen me dhunë nga armiku, nga gjakatari serb.
E gjithë kjo tragjedi e këtij rrugtimi të gjatë,këtij rrugtimi me përballje me luftën më të vështirë që mund të imagjinohet, e këtij rrugtimi biblik, autori i kundërven optimizmin, dëshirën e madhe për jetë dhe shpresën për të. Të moshuarat,pjesë e kësaj vuajtje, e këtij karvani të gjatë, pa u drejtuar fare tek Zoti, lëshojnë një mallkim, ulur aty buzë rrugës, dhe janë të bindura, se mallkimi i tyre do të godasë më rëndë se vetë mallkimi i Perëndisë shkaktarin e kësajë tragjrdie, të këtyre dhimbjeve të pa shoqe, që vetëm ata, bijët e shqipes, mund t'i përballojnë:
"Mallkonin plakat
Breg rruge,sy gaca
Do të çelet qielli thoshin
Po larg është Bllaca"
Edhe ashtu, në atë gjendje që ishin, edhe pse e shikonin se Bllaca, liria ishte larg, ata prapë shikonin se diku larg në horizont ajo është dhe do të çeli një ditë e re, dita e lirisë.
Duke lexuar poezinë e poetit Naim Fetaj nuk ka se di të mos emocionohesh dhe të përjetosh atë tragjedi gjenocidiale, të pashoqe të ndodhur në mes të Evropës së vjetër, të kontinentit gjoja demokratik e djep të humanizmit.
Duke e falënderuar për këtë poezi të bukur, i uroj të tjera suksese poetit!
 |
| Naim Fetaj |
DOSJA PA NUMËR
Binin zogj si breshër nga qielli
Me breshëri plumbash të çarë në mes
Mjegulla solli vdekjën e burrat ranë te lumi
Aty e mbrapa...kush s'ka pa mëngjes...
Vajin e fëmijëve e kanë përkundur lisat
Gjak e tambël kur pinin nëpër terr
Për gra e vasha as Zoti nuk dinte
Se ishte terrinë...tymnajë si nëpër ferr..
Prej fshati në fshat
Me zorrrë nëpër kēmbē
Dhe t'vdekurit vinin pas
Me shpirt ndër dhëmb
Mallkonin plakat ...
Breg rruge sy si gaca
Do të çelet qiella thoshin...
Po larg ishte Bllaca....
SI URTI...
Edhe nëse qielli i at-dheut
Të kafshon me dhëmb
Mundohu patjetër të qëndrosh në këmbë
Askujt mos ja zë diellin...
Se kur të bie perdja e shpirti kur të dhemb
Në tokë as në qiell nuk të mbetët vend...
Përmbi dhe ndoshta
T'a sjellin krejt ferrin...
Edhe pa kokë
E merr ai të mjerin...
SI ËNDËRR...
U thave ëndërra ime
Edhe të vranë
Mbi vetull kur n'a ranë
Kur na i morën sytê
Na vranë për herë të dytë
Kurrë më nuk pamë dritë.
Rrugëve të botës unë
Kerkoj mentë e kresë
Plotë ëndërra tjerët erdhën
Kërkojnë një trohë shpresë..
Na rrou dreqi krejt
E u bëmë pikë e pesë...
Ah liria lme
Si vello me vesë...
NUK KA MË KËNGË
Fushës përgjatë po dergjën të vjelat
Dita po zbret po s'dëgjohën gjelat
Dita thonë ka le po dielli nuk po del
Dhe gjeli paska thënë ...as unë s'jam teveqel
Nuk ka me këngë
Se vetë po e donë terr...
NË KATËR VARGJE
E vrave vetën... shkon si qeni n'rrush
As nënën bile s'e ngushëllon askush
Kur nisën për t'u dehur Grykës së Rugovës
Humnerave e shohin krejt shtatin e Kosovës...
PËR SHËNGJERGJ...
Vashat mblidhnin lule
Çunat e prenin shelgun
Nënat vlonin ujin..
Dikush e zinte shtegun....
Nuk duhej letër as mësit i ri
Veçse të vetonte
Ndër dy palë sy...
Edhe verrat pastaj i kemi puthur
Me shumë dashuri
Ai ajo e ata. ..
Jo veç unë e ti...
DJERRINË
Piqej babai në pishë të diellit
Me muaj me stinë deri në terrnajë
Zhapinj e hardhucë tash verojnë aty
Dhe do kuaj të vorreve
Dergjën n'atë grunajë..
S'ka këngë më aty ...as zogj
Tash e sa mot
As shpendkeqja natën... s'e bënë aty dot
AH BACË O BACË...
Janë endur korbat me sytë tanë nē sqep
Me sytë tanë si gacë
Herë përmbi Kukës e herë përmbi Bllacë...
Janë trashur qentë
Dhe krimbat janë trashë
Edhe zonja macë...
Herë në gojë të ujkut
Herë në gojë te qenit
E sa shpejt harruam
Ah bacë... o bacë...
O I LUMI TI...
(Për Salih Çekaj)
Edhe mes profetëve
Isa... Musa.. Ali...
Doli mbi Shqipëri
Emri yt... Salih
O i lumi ti i lumi
Oh i lumi ti...
FOL O SALIH ÇEKU...
(Tekst kënge)
A po del prej tokës
A po del prej gurit
I zjarrt sikur kënga
Nën hije t'flamurit...
Kur përplasët fushës
Valët ia dridh detit
Bash si krisma e pushkës
Za i Salih Çekut...
Refreni:
( Kush po i drejton gurët
Kush po e dridh tokën
Me zjarr Sali Çeku
Po e nd'rron epokën )
Çka mbolli tej malit
Oso Kukë Vranina
Shqipnisë Salih Çeku
I vjen nër vetima...
Një Shqipni e kisha
Njē Shqipni e due
Veç me e hek kufirin
Që na ka pervëlue...
Fol o Salih Çeku
Se te don atdheu
I erdhe Kosovës
Bash si Skënderbeu...
DILNI E NDALNI VARRET...
Ku t'a vëmë tash këmbën
Se s'na mbeti vend
Mut e bënë të gjithë
Të gjithë...rend me rend
Që të mos ikin tash
Dilni e ndalni varret
Se këngë e legjenda
I ruajnë vetëm malet...
NJË JETË NËPËR MJEGULL...
Mes varresh pa emer
Mes eshtrave përmbi dhe
Kam klithur e kënduar
Edhe kam bërë be
Mëmë e atë
E kam quajtur atë dhe
Sa shumë kam hjekur
Ku brente miza hekur
E di
Delli im i djegur
Herë në gojë të ujkut
E herë në gojë të qenit
Një jetë nëpër mjegull...
